معماری مساجد در دوره های مختلف تاریخ ، بیانگر اعتقاد و بینش
معماری هر عصر است . پایه و اصول طراحی مسجد ، ضمن اشاره به مواردی نظیر
ساختمان مسجد و معماری عملكردی آن و توضیح جهت قبله ، اتصال صفوف ، آستانه
ورود به شبستان ، كفش كن ، وضو خانه ، آستانه ورود به مسجد و صحن به بیان
اساس سازه ای مساجدو ارتباط آن با مهندسی سازه می پردازد.
از آنجا كه پژوهش حاضر تلاشی است رسمی در جهت تدوین ضوابط
طراحی مسجد ، تشخیص اینكه در این مرحله خاص چگونه ضوابط در عمل می تواند
كاربردی موثر در بهبود كیفیت طراحی مسجد داشته باشد خود از اهداف اولیه
پژوهش به حساب می آید .
خوشبختانه وزارت مسكن و شهرسازی در این زمینه تا به حال بیست
آئین نامه ضوابط فنی تدوین كرده است ، كه این مباحث تحت عناوین ذیل است :
مبحث اول : تعاریف . مبحث دوم : نظامات اداری . مبحث سوم :
حفاظت ساختمان ها در مقابل حریق . مبحث چهارم : الزامات عمومی ساختمان ها .
مبحث پنجم : مصالح و فراورده های ساختمانی . مبحث ششم : بارهای وارده بر
ساختمان . مبحث هفتم : پی و پی سازی . مبحث هشتم : طرح و اجرای ساختمان
های با مصالح بنایی . مبحث نهم :طرح و اجرای ساختمان های با بتون آرمه .
مبحث دهم : طرح و اجرای ساختمان های فولادی . مبحث یازدهم : اجرای صنعتی
ساختمان ها . مبحث دوازدهم : ایمنی و حفاظت كار در حین اجرا . مبحث سیزدهم
: تاسیسات برقی . مبحث چهاردهم : تاسیسات گرمایی ، تعویض هوا و تهویه
مطبوع . مبحث پانزدهم : آسانسورها و پله های برقی . مبحث شانزدهم :
تاسیسات بهداشتی . مبحث هفدهم : تاسیسات لوله كشی و تجهیزات گاز طبیعی
ساختمان ها . مبحث هجدهم : عایق بندی و تنظیم صدا . مبحث نوزدهم : صرفه
جویی در مصرف انرژی . مبحث بیستم : علائم و تابلوها .
نكته در خور اهمیت دیگر اینكه ، بخش عمده مقررات آئین نامه
ملی ساختمان ناظر بر مسائل مربوط به استحكام و ایمنی بنا اعم از ایستایی
سازه ، ایمنی در مقابل آتش سوزی و مسائل فنی دیگر است اینگونه مقررات جنبه
عام دارند و در مورد انواع ابنیه لازم الاجرا هستند .
با در نظر گرفتن نكات مذكور ( و نیز نیت اصلی نهاد كارفرما در
این طرح ) ، كه همانا ارتقای كیفیت طراحی بنای مساجد است ، در تنظیم این
گزارش سعی بر این بوده است كه نوع مطالب و شیوه ارائه به نحوی باشد كه
بتواند برای طراحان مسجد به عنوان راهنمای طراحی كاربرد داشته باشد .
مطالعات نظری روی مبانی طراحی نشان می دهد كه در فرایند طراحی
، عمده ترین بخش و مهمترین نكته كه عامل تعیین كار است ، شكل گیری اطلاعات
اولیه طرح است كه ضرورت ها و معیارهای گوناگون ( و گاه متباین ) موجود در
برنامه پروژه را در كلیت واحدی به تعادل می رساند . از این رو اطلاعات
موجود در یك راهنمای طراحی و شیوه ارائه آن كم و بیش ، پیش از هر چیز باید
طراح را در شكل گیری طرح متناسب با موضوع و بستر پروژه یاری رساند .
عمده ترین ویژگی های طرح و سازو كار آن به قرار زیر است :
اطلاعات حاصل جمع جبری اطلاعات پراكنده و تحلیلی درباره موضوع و بستر طرح نیست .
طرح مایه متكی به آگاهی ضمنی نسبت به ماهیت و كلیت موضوع طرح
به عنوان پیكره ای واحد است ، نه شناخت علمی جزئیات آنها . به تعبیر دیگر ،
در مرحله طراحی توجه و تمركز طراح بر كل است نه اجزای پراكنده .
در روند تشكیل طرح كه روندی خلاقانه است ، طراح از میان عوامل
درخور توجه و تاثیر گذار در طرح ، شمار معدودی را به عنوان عوامل تعیین
كننده بر میگزیند و مبنای ایده پردازی خود قرار می دهد .
انطباق دادن الگوی برگزیده با شرایط و ویژگی های بستر و موضوع
طرح از ساز و كار های حاكم بر فرایند طراحی است كه آن را به فرایندی مبتنی
بر قیاس بدل می سازد.
پس از ذكر ویژگی های مذكور ، می توان چنین نتیجه گرفت كه:
اطلاعات موجود در راهنمای طراحی باید بیشتر ناظر به كلیت طرح و مهمترین عنصر یا المان تشكیل دهنده آن باشد.
ضوابط و معیار های ارائه شده در راهنمای طراحی بهتر است همراه
با مثال ها ی نمونه های طراحی شده ارائه گردد تا طراح تحقق عینی آن ضوابط و
معیار ها را در كلیت نمونه ها بیابد .
هدف از توصیه های طراحی موجود در راهنما باید گسترش دامنه
خلاقیت طراح و برآمده از خلوص نیت و تقوا باشد ، نه ایجاد موانع دست و پا
گیر .
در تنظیم راهنمای طراحی ، استفاده هرچه كمتر از نوشتار و پرداختن بیشتر به بیان تصویری و خلاصه كردن نمونه ها ارجحیت دارد .
در ادامه باید به موضوع خاص مسجد مورد نظر پرداخت . پژوهش
حاضر هدف و نیت روشنی را دنبال می كند و آن این است كه معماری مساجدی كه
ساخته می شود از هر جهت با شان و محتوای عملكردی آن كه در درجه اول نماز
جماعت مسلمانان است متناسب باشد . البته در مطلوبیت معماری مساجد عوامل
گوناگونی دخیل هستند كه از آن جمله اند ، رعایت احكام فقهی نماز جماعت كه
در مسائل طراحی مساجد تاثیر گذار است ، دقت در اجرای بنا ، كیفیت عناصر
الحاقی و موقت ، رفتارنمازگزار در استفاده درست از فضا و نظایر آن . این
دسته عوامل تاثیر و اهمیت زیادی دارند كه باید به آن توجه شود .
یكی از عوامل تعیین كننده در مسیر äیل به هدف یاد شده ، طرح ساخت مسجد است .
معماری و ساختمان مسجد :
معماری مسجد را می توان از زوایای مختلفی نگاه كرد . در این
بخش آن دسته از ویژگی های معماری مسجد كه آن را به نوعی از سایر بنا ها
متمایز می كند مد نظر است و ضوابط و معیار های عام طراحی كه فارغ از موضوع و
عملكرد خاص بنا در قالب ضوابط تدوین شده در اختیار است مفروض به حساÈ آمده
اند ( به عنوان مثال ، ضوابط و مقررات ایستایی ، ضوابط وابسته به ابعاد و
فضای لازم برای به كار گیری نمازگزاران ، مسائل عمومی تاسیساتی و به ویژه
خروجی اضطراری و نظایر آن ) .
در این فرصت به آن دسته ضوابط و معیار ها پرداخته می شود كه
خاص مسجد و عملكرد آن است . لذا مهمترین عملكرد مسجد ، كه نماز جماعت به
همراه مقدمات و شرایط وابسته به آن است به عنوان عامل تعیین كننده محور كار
قرار گرفته است .
معماری عملكردی مسجد :
اولین کاربری مسجد برای عبادت ونماز است است ولی استفاده
نمازگزاران از مسجد پس از اتمام نماز ادامه می یابد. به علاوه
، سخنرانی ها ، عزاداری ها و كارهای فرهنگی جنبی در مساجد نیز باید مد نظر
باشد . برخی از قسمت های این فصل به ابعاد شهری بر می گردد : صدای اذان
مسجد چه بردی باید داشته باشد ، حداكثر فاصله زمانی بین شنیدن اذان و رسیدن
به مسجد چقدر است ، و نظایر اینها .
محل اقامه نماز جماعت معمولا شبستان است ، بجز مناطقی كه در
گرمای هوا ، شب ها معمولا نماز در صحن حیات اقامه می شود . نماز جماعت
احكامی دارد كه ناظر به صحت برگزاری آن است . اما از میان احكام یاد شده
چند حكم
در شكل گیری و معماری تاثیر تعیین كننده دارند . در زیر به این دسته احكام و آثار آنها در شكل گیری معماری مسجد اشاره می شود .
اعتقاد و بینش معماری
جهت قبله - اتصال صفوف
آستانه ورود به شبستان - کفش کن
وضو
آستانه ورود به مسجد
اساس سازه ای مساجد
اعتقاد و بینش معماری بنای مسجد در بردارنده رسالت دینی و
اجتماعی است و در واقع همچون آینه ای است كه شرایط اجتماعی عصر خود را
منعكس می كند . معماری مسجد به گونه ای مسیر تحولات و تغییرات ایجاد شده در
شیوه زندگی جوامع مسلمان را نشان می دهد ، و نمایانگر عمق برداشت های
فرهیختگان و سازندگان هر زمان از جوهره ذهنیت و ایمان جامعه مسلمان معاصر
آن است . از این حیث بنای مسجد می تواند جایگاه و درجه تمدن و همچنین میزان
و ماهیت جهان بینی مسلمانان هر عصر را پیش چشم قرار دهد . معماری مسجد
افزون بر اینها بر اركان معرفتی دیانت اسلام تكیه دارد و به پشتوانه همین
معرفت است كه معمار بنای مسجد به ابعاد و درجات ذهنی جامعه زمان خود درك و
بر آن احاطه پیدا می كند و در می یابد كه آنچه در بدو امر معماری مسجد را
توصیه می كند ، اصالت موضوع و منطق وجودی آن است و نه صرفا زیبایی آن ، كه
در بعدی جداگانه در خور بحث و بررسی است . معماری مسجد ، علاوه بر این از
نظم اجتماعی و محل استقرار خود الهام می گیرد و تجسم این نظم در كالبد
ساختمان مسجد به ابتكار و توانایی معمار طراح آن وابسته و نیازمند است .
· نظم فكری گذشتگان و دیدگاه ها و نو آوری های آنها ،
با گذر از لایه های نیروی ابتكارات معماران عصر است كه در قالب مبانی فكری
جدید و امكانات فناوری های زمان حال ریخته می شود و نظم و نظامی تازه – و
در نتیجه جلوه ای جدید – را به منصه ظهور می رساند . مفهوم و جوهره همین
نظم و نظام تازه است كه خصلتی جاودانه پیدا می كند .
· معماری مسجد باید نیروی تعقل و خرد انسان سازنده و
هوش و ذكاوت او را در قالب های معمارانه بریزد ، به طوری كه بنای مسجد
بتواند اعتلای روح و سیر عرفانی به سوی كمال و ظرافت و خشوع عبادی را در
عمق وجود انسان مسلمان پرورش دهد .
· معماری مسجد اگر بخواهد به عنوان اثر هنری مطرح شود ،
باید بتواند عصاره انواع مفاهیم هنر را كه در ذهنیت بشری متبلور است در
خود جمع سازد و آنها را ارائه كند.
· در معماری مسجد گذشته و حال و آینده ، با زندگی و
فرهنگ جامعه یگانه می گردد و جوهره آن به طور همزمان در بعد تمامی این جنبه
ها صورت وقوع پیدا می كند و متجلی می شود .
· اساسا معماریی كه با جلوه های فرهنگی جامعه هم
رویداد نباشد ، وجود ندارد و معماری زمان حال تنها وقتی وجود پیدا می كند
كه مجموعه برداشت های ما از معماری گذشته و شمایی از آینده را در خود جمع
داشته باشد .
· در فرهنگ و همزیستی و هم رویدادی جلوه های ماندگار
معماری گذشته ، ما حق نداریم در قالب های شناخت و معرفت امروزی خود آنها را
صرفا متعلق به گذشته بدانیم ، چرا كه این جلوه ها همه به امروز نیز تعلق
دارند چنانكه مجموعه ی آثار گذشته و حال ، خود نیز جملگی به آینده تعلق
خواهند داشت .
· تاثیرات آنچه كه در حیات واقعی ساختمان های مساجد
اتفاق افتاده ، بسیار شگفت آور است و گاه به عنوان تجربه هایی بسیار غنی و
عبرت آموز در زندگی انسان های نسل های بعد نیز جریان پیدا می كند . نسل
هایی كه در دوران كوتاه عمرشان ، در هر برهه از زمان ، و بر هر كشور و شهر و
نقطه ای از كره زمین كه باشد ، بر یگانگی و هم رویدادی جلوه های گذشته و
حال و آینده معماری مسجد صحه می گذارند. و انسان خردورز هر دوره ضمن آنكه
مدعی است در حال زندگی می كند ، اغلب با كنجكاوی و حیرت ، در هنگامه این
آمیختگی و همواره در كانون شگفتی های آن ایستاده است .
· با تعبیر پیش گفته ، به سهولت می توان به این نتیجه
رسید كه نبض عنصر ماندگار و زنده فرهنگ و معماری گذشته ، در عصر ما نیز
تحرك و تپش دارد و چشم اندازهای حال و آینده زندگی ما را جذاب تر و با شكوه
تر و پر شوكت تر می كند .
· با توجه به مباحث مذكور در پاسخ به این پرسش كه ار
نظر فرهنگی ، معماری گذشته و حال كدامیك ارجحیت دارد ، می توان به این نكته
دست یافت كه این ابعاد و ویژگی ، ملاك و معیار سنجش ندارند و به عبارت
بهتر سنجش ناپذیرند ، چرا كه یگانه اند . شاید از همین روست كه گفته شده
است : لازمه برخورداری ، حضور توامان در جلوه های گذشته و حال آنست و باز
از همین روست كه معماری به طور اعم – و معماری مسجد به طور اخص – باید با
یاد و خاطره رفتگان
· فرهیخته و رویكردی صمیمی و آشنا با آیندگانی كه در
راه اند شكل گیرد . بدین معنا معمار بنای مسجد در عرصه اینكار در انچه كه
شده و آنچه كه خواهد شد یكجا دخالت خواهد داشت .
· معمار امروز می تواند در ساخت و ساز نسل های آینده
حضور داشته باشد ، و برای درك . تعمق آثار گذشته نیز قادر نیست آنگونه كه
باید خود را در شرایط آن زمان قرار دهد . بنابراین در تلاش ذهنی پر شور خود
، تنها با نوعی هم رویداد كردن گذشته و آینده ، با زمان حال است كه می
تواند به پاسخ های آرمانی طرح خود نزدیك شود .
· پایه گذاران اصول معماری ساختمان مذهبی در واقع
چæنان پیامبران هستند ، و نوابغ هنری تنها با اتصال و اتكا و مبانی عبادی و
اÏیانی پیامبران ، موفق به آفرینش آثار بدیع و افتخار آمیز در این زمینه
شده اند . چنین آثاری به واقع در طریق رهایی از تاریكی ها و میل به شفافیت
ها و تابش انوار ایمانی به طور موثر ایفای نقش كرده اند . از این رو در
معماری مسجد استاد سازنده شخصیتی است كه بیش از همه دل در گرو " او " ( لا
اله الا هو ) داشته باشد .
· الف . جهت قبله
· از اولین نكات برای اقامه نماز ، تشخیص جهت قبله است
برای ایستادن به سمت آن ، از این رو فضای شبستان لازم است در نشان دادن
سمت قبله خوانا باشد . این امر مهم از طریق عنصر شاخص محراب در دیواره سمت
قبله تامین می گردد . معمولا انحرافی كه در اثر زاویه قبله از شمال و جنوب
ایجاد می شود ، می بایست به نحو مطلوبی در طرح مستهلك گردد كه صفوف
نمازگزاران با دیوارهای طرفین جهت عمود داشته باشند .
· ب . اتصال صفوف
· از شرایط صحت اقامه نماز جماعت ، اتصال نمازگزار از
جلو یا از یك پهلو به صف نمازگزاران است ؛ به این ترتیب كه فاصله هر
نمازگزار با پهلویی یا روبرویی به حدی باشد كه نمازگزار دیگری بین آنان
نتواند جای بگیرد . اگر نماز جماعتی قرار باشد در چند تراز مختلف برگزار
شود ، شرط اتصال صفوف این است كه امام جماعت پایین تر از مامومین باشد .
· سرانه نمازگزار در شرایط عادی حدود 0.6 متر مربع می باشد.
· برای نمازگزاران باید از طریق تشكیل صفوف جماعت با
امام ، احساس حضور در جماعت وجود داشته باشد . لذا شكل شبستان نباید به
گونه ای باشد كه بعضی از نمازگزاران از مجموعه پرت و جدا افتند و یا در
سایه ستون های قطور یا پشت دیواره های حایل و موانعی از آن دست قرار گیرند .
این امر در مواقعی كه ناچار از طرح نیم طبقه و یا طبقات هستیم حساسیت
بیشتری می یابد .لذا تعبیه جان پناه های مشبك در جهت ایجاد احساس حضور در
فضای واحد جماعت توصیه می شود .
· در همین زمینه ، عرصه ای كه برای خانم های نمازگزار
پیش بینی می شود ( چه همسطح ، چه با اختلاف سطح با آقایان ) مناسب تر است
از كه در صورتی كه شرایط اجازه دهد از پهلو نیز اتصال داشته باشد ، تا در
مواقعی كه جمعیت آقایان نمازگزار كم است اتصال صفوف ممكن باشد . ارتفاع نیم
طبقه از تراز شبستان نباید به حدی باشد كه این احساس حضور خدشه دار شود .
برای این حد نمی توان عدد روشنی تعیین كرد چرا كه به متغیر های زیادی چون
شكل و اندازه و تناسبات شبستانی بستگی دارد .
· تراز محراب امام جماعت باید از كف شبستان و حتی
فضاهای جنبی پایین تر باشد ، كه در این صورت توسعه صفوف جماعت به فضاهای
جنب شبستان در مواقع كثرت نمازگزاران با اشكال مواجه نگردد .
· هندسه و شكل شبستان باید به گونه ای باشد كه با
رعایت احكام اتصال صفوف ، حتی المقدور هیچ مانعی برای تشكیل صفوف
نمازگزاران وجود نداشته باشد .
· ج . آستانه ورود به شبستان
· چون صفوف جماعت باید به تدریج از سمت محراب تشكیل و
تكمیل شود و نماز خواندن در مقابل در و درگاه كراهت دارد ، محل ورود به
عرصه جماعت بهتر است در درجه اول از سمت مقابل قبله پشت سر نمازگزاران و
سپس از طرفین باشد و ورود افراد تازه وارد باعث عدم حضور قلب نمازگزاران
نگردد .
· د . كفش كن
· از ضروریات دیگر ، موضوع كفش كن و ازدحام در مواقع
ورود و خروج است . مهم ترین مسئله در مورد جا كفشی موقعیت و شكل استقرار آن
در مسیر رفت و برگشت نمازگزاران است ، به نحوی كه در حفظ بهداشت و طهارت
شبستان ، به خصوص هنگام خروج نمازگزاران ازدحام ایجاد نشود .
· اگر ضرورت هایی نظیر شكل و موقعیت و اندازه زمین
ایجاب كرد كه جا كفشی در داخل شبستان قرار گیرد ، اصول یاد شده باید با
حساسیت بیشتری رعایت گردد . وجود جا كفشی در داخل شبستان تا شعاعی از سطح
شبستان را برای
· اقامه نماز نامطبوع می سازد . سعی در رعایت این نكته
و جدا سازی نسبی عرصه نماز از سطوح عملكردی مختل كننده از ضرورت های مهم
طراحی است . در این مورد هرچه همپوشانی عرصه های غیر نماز و گوشه هایی كه
مناسب نماز نیست ( مثل حوزه ورودی ) بیشتر باشد ، عوامل مختل كننده عرصه
نماز كمتر خواهد بود .
· جا كفشی برای مواقعی كه شبستان با حداكثر ظرفیت ممكن
كار می كند سطح زیادی را اشغال می كند كه در سایر مواقع بدون استفاده می
ماند لذا وجود گزینه های دیگر در كنار جا كفشی به استفاده بهینه از فضا
یاری می رساند. سطح
· و مقدار جا كفشی بهتر است بر اساس تعداد نمازگزاران در وضعیت مطلوب محاسبه گردد نه بر اساس ظرفیت حداكثر شبستان .
· از آنجا كه اهل تسنن تمام زمین مسحد را پاك و مطهر
می دانند، نمازگزار قبل از ورود به صحن كفش هایش را می كند . چه نماز در
صحن و چه در شبستان . در اینصورت هم باز باید به ازدحام ، تراكم كفش ها و
بهداشت فضا توجه شود و انجام كار نیز تا حد امكان تسهیل گردد و همچنین
شفافیت بین فضای صحن مسجد و شبستان حفظ شود كه صحن شبستان حتی المقدور به
هم پیوسته به نظر آیند .
· نظر به تنوع زیاد موقعیت ، منطقه ، اقلیم ، اندازه
زمین و خواسته های كارفرمایان ، یك راه حل واحد ضرورتا جواب مناسبی برای
همه جا نخواهد بود از این رو تشخیص راه حل های بهینه به عهده ابتكار و
خلاقیت طراح است.
· و . وضو
· در انتخاب موقعیت عرصه وضوی آقایان و خانم ها باید
به برخی نكات دقت كرد : رفت و آمد ها تلاقی نداشته باشند ، محدوده ها به
نحوی باشند كه حریم ها حفظ شوند و خانم ها به آسودگی برای وضو مهیا گردند ،
وضو بسازند و پس از وضو ساختن نیز بتوانند بی مانع به شبستان برسند . به
علاوه حتی الامكان می بایست جهت باد و قرار گیری سرویس ها نیز در نظر گرفته
شود .
· در كنار وظیفه اصلی وضوخانه كه ایجاد امكان وضو
گرفتن است ، ظرایف دیگری نیز باید مورد توجه باشند . از آن جمله اینكه برای
وسائل همراه نمازگزار مثل كیف و كتاب ، چتر و كلاه ، و نیز لباس هایی كه
هنگام وضو كنده می شوند باید تمهیدات مناسب اندیشید ، به نحوی كه این وسائل
خیش نشوند و مراقبت از آنها نیز در حین وضو امكان پذیر باشد ( نظیر چوب
لباسی ، سكو ، طاقچه و تدابیر ابداعات دیگری كه بوسیله طراح اندیشیده می
شود ) .
· وضوی اهل سنت با شستن پا همراه است كه این باید در
طراحی وضوخانه مساجد ایشان مد نظر قرار گیرد . كه البته استاندارد های خاص
خود را دارد . پیش بینی چنین امكانی هر جا كه شرائط اجازه دهد برای همه
مساجد توصیه شدنی است .
· در انتخاب مصالح كف وضوخانه باید دقت كرد كه به
راحتی قابل شستشو باشد ، لیز نباشد ، حتی المقدور از رنگ های روشن كه با
كوچكترین خاك و گلی همیشه كثیف به نظر می آید پرهیز گردد و البته بی دوام و
آسیب پذبر نیز نباشد .
· همانطور كه امام در جماعت موظف به رعایت اضعف
مامومین است ، بنای مسجد نیز لازم است رعایت حال اینگونه افراد را بكند .
از جمله توصیه می شود كه حتی المقدور از اختلاف سØح بی جا و غیر Öروری در
بین عرصه های مرتبط با نماز پرهیز گردد ، مگر اینكه مضیقه خاص یا دلیل
محكمی وجود داشته باشد كه در آن صورت نیز لازم است تدابیر جبرانی اندیشیده
شود . تعداد شیر های آب در وضوخانه بر اساس تعداد نمازگزار تخمین زده می
شود و بهتر است در طراحی وضوخانه و تاسیسات آن از شیر های تك لوله استفاده
كرد ، به نحوی كه در هر فصل از سال و مطابق با دما قابل تنظیم باشد .
· ه . آستانه ورود به مسجد
· آنچه ذكر گردید مروری بود بر ویژگی های اصلی فضاهایی
كه ظرف انجام مراحل مختلف نماز جماعت یعنی ورود به مسجد ، تطهیر و وضو
ساختن ، كندن كفش ، پیوستن به صف نمازگزاران ، و بالاخره اÞامه نماز هستند .
در ادامه به عناصر كالبدی اصلی كه در عرف ساخت مسجد به عنوان عناصر تشكیل
دهنده بنای مسجد بر شمرده می شوند اشاره می گردد .
· صحن . در مسیر نزدیك شدن نمازگزاران به شبستان
معمولا صحن قرار می گیرد . این فضا وظایفی را به عهده دارد كه در نمونه های
موجود به شكل و درجات مختلف به انجام می رسند . از جمله آن وظایف اینهاست :
كمك به قرار گیری طرح در بستر خود ، جمع كردن عملكرد ها و عناصر متعدد و
متنوع در كلیتی واحد ، كمك به توسعه صف نمازگزاران یا استقرار مستمعین در
مواقعی كه به هر دلیل شبستان از جمعیت پر می شود ( مثل نمازهای خاص یا
مراسم اعیاد و وفیات ) ، فاصله گذاری ضروری بین فضا های ورودی ، وضوخانه ،
شبستان ، و بالاخره ایفای نقش مبدل بین فضای صحن و شبستان . در نمونه های
موجود صحن در دو صورت دیده می شود :
· الف – صحن به صورت گسترده بنای شبستان را در بر می
گیرد و شبستان همانند كوشك در بخشی از عرصه صحن استقرار می یابد . در این
حالت سطح صحن به تناسب شكل و موقعیت آن برای عملكردهای مختلف به خصوص
دسترسی ها ساماندهی می گردد .
· ب – صحن دارای بدنه ای كامل است و فضایی درونی را می
سازد كه حیاط مسجد شكل می گیرد . و البته حیاط با رواق مطلوبتر است . در
طراحی حیاØ می بایست برخی نكات توجه گردد : تاثیرات مثبت فضای حیاط بر
روحیه ی نمازگزار در آماده ساختن وی برای عبادت و فراغت از شهر و هیاهوی آن
، كه نباید تضعیف كردد ؛ بدنه های حیاط بهتر است به عملكرد هایی اختصاص
یابند كه با نماز سنخیت داشته باشند و به حیثیت و شان حیاط بیفزایند ( نظیر
ایوان ، رواق ، كلاس ، ورودی ، كتابخانه ) .
· چنانچه ضرورت حكم به همجواری عملكردهای دیگری با
حیاط مسجد داد ، باید تمهیداتی اندیشید تا این همجواری حیاط را از یكدستی و
یكپارچگی نیاندازد ؛ و باید به شكلی در همجواری با صحن سامان یابد كه با
این معنا سازگاری داشته باشد و به یكپارچگی طرح از نظر فرم عملكرد و معنا
كمك كند .
· عوامل و اجزای كالبدی مسجد كه در زمان گذشته مورد
توجه طراحان و معماران بوده و فضای دلپذیری را برای حÖور در مسجد فراهم می
آورده اند ، این ها هستند :
· پیش ورودی و هشتی . دالان . رواق و صحن ( حیاط ) .
حوض یا آب نما . ایوان . شبستان . گنبدخانه ( گنبد ) . مقصوره . محراب .
مناره ( گلدسته ) .
· همچنین توجه به بدنه ها و حجم خارجی مسجد . جایگاه
نماد ورودی در بدنه های خارجی . تنوع عرصه ها و فضاهای داخلی . درجه بندی و
ارزش گذاری فضاهای داخلی . هندسه به كار برده شده در همكف شبستان و مقاطع و
عناصر فضایی . استخوان بندی و ساختار .
· اساس سازه ای مساجد
· امروزه علم مهندسی ساختمان بسیار گسترش یافته است ،
به طوری كه شاخه های زیادی با آن مرتبط است . از آن جمله می توان مهندسی
سازه را ذكر كرد . فلسفه وجودی این بخش از مهندسی آن است كه اعضای قسمتهای
مختلف ساختمان بر اساس طرح مهندس معمار ، محاسبه می شود و وضعیت تحلیل هر
یك از اعضا و نهایتا مصالح مورد نیاز در اجرای طرح را نیز معین كند . بدیهی
است مهندس سازه دÑ طرح اعضای ساختمان به عوامل مختلف كه به نحوی از انحا
بر اعضا تاثیر می گذارد توجه می كنند و با تحلیل این عوامل طرحی جامع برای
كاربرد مصالح ارائه می دهد و نهایتا اصول سازه ای بنا را معین می كند .
همانطور كه در مقدمه ذكر شد ، مهندسان مسلمان باید به طراحی و اجرای مسجد
آشنا باشند و از عهده آن بر آیند . در مورد مهندس سازه نیز همین گونه است .
· مهندس سازه باید بداند كه مسجد چیست و چه اهدافی در
طراحی و ساخت مسجد مورد نظر است . وی باید بداند مسجد یكی از نمادهای مشهور
جامعه اسلامی است و باید برای نسل ها ، پا بر جا و استوار باشد . بنابراین
در طرح سازه ای مسجد ، ضرایب اطمینان بالاتری مورد نیاز است و تحقیقات
لازم باید بسیار ریشه ای باشد تا سازه مورد نظر استحكام و دوام بیشتری
داشته باشد . در خصوص رعایت مسائل مربوط به سازه در ادامه مطالبی به اختصار
آورده می شود :
· 1 – تحقیق و آزمایش های زمین شناسی و خاك شناسی به طور دقیق و وسیع انجام شود تا وضعیت زمین و خاك به درستی بدست آید .
· 2 – كلیه بار های وارد بر اعضا محاسبه شود و اعضا با ضرایب هرچه دقیق تر طرح گردند .
· 3 – سعی شود كه تلفیقی مناسب بین طرح معماری و
اندازه های محاسباتی به وجود آید تا طرح جامع معماری و اساس سازه ای با
هماهنگی كامل رعایت شود . بدین منظور مشاوره و ارتباط بسیار نزدیك طراح و
محاسب ضروری است .
· 4 – نقشه های اجرایی ، دقیق و كامل ترسیم شوند و به موقع مورد استفاده قرار گیرند .
· 5 – با مد نظر قرار دادن روش های اجرای اصولی در تمام موارد از مصرف مصالح غیر استاندارد و نا مرغوب جدا پرهیز شود .
· 6 – آزمایش های لازم قبل از عملیات با دقت و منطبق با آئین نامه های معتبر انجام گیرد .
· 7 – در اجرای سازه های فلزی ، اجرای شاخك گذاری و
ایجاد اتصالات لازم برای كلاف سازی و اصول زیر بندی نماها با دقت و بر اساس
اصول انجام شود .
· 8 – در اجرای سازه های بتنی برای زیر بند سازی نماها
باید از میلگرد مطمئن با قطر كافی استفاده گردد و هنگام پیوند میلگرد با
سازه مورد نظر ، سر میلگرد در جوار قالب تا داده شود . در اینصورت قالب
میلگرد تا شده به آرامی راست می شود ، و زمینه برای اتصالات در كلاف سازی
جهت نماها فراهم می آید .
· در سازه های نیم اسكلت بتنی دارای شناژ های عمودی و
افقی ، موارد اجرایی اتصالات با استخوان بندی بنا برای پیوند اسكلت نما
سازی را می توان مانند نكات مطرح شده در ساختمان های بتنی به وجود آورد .
· امروزه در بعضی موارد عمل شكل دادن به اسكلت بتنی ،
در قالب بندی شكل گیری و مادگی ( مقعر و محدب ) و در طرح های مختلف هندسی
انجام می شود . به خصوص در مواردی ، انواح رسمی بندí ها و حاشیه كشی بر
اسكلت بتنی را با دورهای جالب قوسی در قالب بندی ها به وجود می آوردند تا
بعد از بتن ریزی و دكفره كردن قالب ( باز شدن قالب ) نیز اشكالی در اسكلت
بتنی پدید نیاید . این كار از ویژگی های كارهای هنری بر روی بتن به حساب می
آید .
· اجرای فرم دهی به اسكلت بتنی ، در زمینه كارهای بتنی
دارای نمای اكسپوزه كه در نوع خود جالب و گاهی بی مانند است . اصالت اصل
نماسازی در كار های معماری اسلامی از ضابطه خاص خود پیروی می كند .
بنابراین با تعصب خاص نسبت به این ضوابط و استفاده و بهره گیری از آنها ،
چه در سازه های ماسونری ( آجری ) و چه در سازه های فلزی و نیمه اسكلت بتنی و
تمام اسكلت بتنی با روش میلگردهای مهاری مقاوم . تسمه كشی . نبشی كشی و
سایر اتصالات است كه اصل و اساس زیربندی كارهای تزئینی معماری اسلامی و
اسكلت و استخوان بندی كامل بنا به وجود خواهد آمد .
· در سازه های فلزی اجرای كلاف بندی و زیر سازی ،
اسكلت نماسازی نیز بوسیله اتصالات و جوش كاری اصولی و بسیار مطمئن و بار بر
قابل اجراست . با استفاده از اتصالات ذكر شده در سازه های فلزی می توان
كارهای زیادی انجام داد . از جمله زیر بندی نماسازی ها بسیار شگرف و زیبا
تحت اصول مبانی نماسازی برای زیر بندی و تیغه كشی برای كارهای گچ بری ؛
خطوط مختلف گچی و همچنین بدون زیر بندی تیغه بوسیله گلچین معقلی ، خطوط
بنایی و معقلی ؛ كارهای بسیار زیبای كاشی معرق ؛ پنجره های معرق مشبك سازی
ها ؛ مقرنس بندی ؛ رسمی بندی ؛ یزدی بندی ؛ گونه سازی ؛ طاسه سازی ؛ محراب
سازی و پیشخان سازی هاست . همچنین می توان با ساختن جداره ای سبك و با
ضخامت بسیار كم و مقاوم با فاصله ای از اسكلت و استخوان بندی از بنا و با
اتصالات مقاوم و كلاف پوششی كاذب به وجود آورد .
· این اجرا وسیله اتصالات اصولی با بینش كافی طراحی و سپس انجام می شود .
· از آن جمله می توان به نحوه اجرای گنبد با ( سازه فلزی ) اشاره نمود :
· معمولا گنبد بر روی چهار ستون قرار می گیرد ستون ها
با در نظر گرفتن ارتفاع مورد نظر ، كلاف مربع شكل ایجاد می كنند (a) بر روی
دهانه ستون ها ، چهار خرپا قرار میگیرد كه باعث می شود این مربع به هشت
ضلعی در ارتفاع بالاتر (b) تبدیل شود ( این ارتفاع ناحیه شكنج را تشكیل می
دهد كه در چهار كنج فیلپوش هایی ایجاد می كند .) یك حلقه هشت ضلعی بر روی
خرپا ها قرار می گیرد (c) كه شرایط لازم برای قرارگیری ساق گنبد ایجاد شود
. ساق گنبد به ارتفاع مورد نظر می رسد (d) و سپس پروفیل های قوس گنبد كه
قبلا اجرا شده به روی ساق نصب می شود (e) .
· ( گنبد مساجد الحمید شهر جدید گلبهار و شهر جدید بینالود از جمله مساجدی است كه با استفاده از این شیوه ساخته شده است . )
·
· بدیهی است با رعایت نكات یاد شده و استفاده از تجربه
های اجرایی اصولی و تجربه افراد مجرب می توان بنایی را اجرا كرد كه دارای
بیشترین عمر مفید و بهره دهی دراز مدت باشد . این مسئله در ساخت مسجد بسیار
مهم است . چرا كه بنای مسجد ، بنایی ماندگار است . برای مثال باید مجددا
به مساجد به جا مانده از روزگاران گذشته اشاره كنیم كه هنوز هم قابل
استفاده اند . مسجد فهرج یزد در زمان سعید ابن عثمان و در نیمه نخست قرن
اول هجری از خشت ساخته شد . ستون ها و پایه های ستبر باربر ( پیل پایه ) و
قوس های بكار رفته در این مسجد بیشتر ساسانی است ، ارتفاع دیوار ها تا حدی
كوتاه و پوشش طاف ها پوشش گهواره ای آهنگ است . گلدسته خشتی الحاقی آن از
دوره سلجوقی می باشد ، كه فقط كف پله های آن از آجر بزرگ استفاده شده است
در انتهای گلدسته ، كنگره هایی كه تداعی كنگره های سنگی از آثار تخت جمشید
را می نماید . پوشش داخلی اندود كاهگل و گچ كاری و تعدادی گلهای گچ بری شده
برجسته در تركیب گلهای رزاس هخامنشی ، تزئین سازه داخلی مسجد را به وجود
آورده است . نمای خارجی این مسجد ، اندود كاهگل ریگ است . این مسجد حیاØ
محدودی دارد . این اثر بسیار ارزشمند خشتی ، از صدر اسلام تا كنون همواره
مورد استفاده نمازگزاران بوده است .
· دیگری مسجد جامع اصفهان است كه به حق موزه كاملی از
هنر معماری به شمار می آید . نشانه های معماری اسلامí ایران موجود در این
مسجد كه از ادوار مختلف از صدر اسلام تا كنون بر جا مانده ، نمایانگر
بسیاری از ارزش های معماری این سرزمین است . مسجد امام اصفهان نیز مسجدی
منحصر به فرد در دنیای معماری است ، با ویژگی های بی نظیر خود مانند "
پژواك " صدای زیر گنبد آن كه در قدیم برای پخش خطابه خطیب مورد استفاده
بوده است .
· مسجد شیخ لطف الله ، مسجد سید اصفهانی ، مسجد
ایلخانی اصفهان ، مسجد گوهرشاد مشهد ، مسجد جامع كبیر یزد ، مسجد اردستان ،
مسجد جامع عتیق شیراز و آثار بسیاری كه برای شرح هر یك باید كتابی نوشت
نیز از جمله این آثارند .
· این آثار بسیار محكم و اصولی اكنون به دلیل زیبایی و
استحكام توجه محافل معماری و هنری بین المللی را به خود جلب كرده اند .
بنابراین می توان گفت كه این آثار متعلق به دنیا و بشریت است . از این رو
برماست كه مساجد امروزی را از جهت استحكام و نماسازی در مقیاسی اصولی بنا
كنیم تا روزگار درازی پا بر جا و استوار و قابل استفاده باشند .
· گرایش به معماری مدرن معنویت مساجد را کمرنگ می کند معاون حفظ و
احیای سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان یزد با بیان اینکه از نظر
روانشناسی معماری مساجد در انسان ایجاد آرامش کرده و نوعی تعادل روحی و
روانی را برای وی به ارمغان می آورد، گفت: طی سالهای اخیر به دلیل گرایش به
تجدد و معماری مدرن، مساجد از معماری سنتی فاصله گرفته اند که این روند
دوری از معنویت را در پی داشته است .
· محمدرضا کارگر معاون حفظ و احیای سازمان میراث فرهنگی و
گردشگری استان یزد در گفتگو با خبرنگار مهر با بیان اینکه معماری مساجد
کارکرد خاص و ویژه ای دارد، اظهار داشت: از آنجایی که مساجد نقش مؤثری در
برگزاری نماز و تقرب به سوی خداوند متعال دارند، معماری آنها نیز در این
امر نقش به سزایی ایفا می کند.
ادامه مطلب
نوع مطلب :
مسجد، ظوابط و طراحی،
برچسب ها :